Wanneer je als gemeente werk wil maken van het herstel van biodiversiteit, dan is het relevant om genetische herkomst van zaden en planten mee te nemen in het beleid voor inrichting, beheer en ontwikkeling van de openbare ruimte. Dit vraagt niet om een apart beleidsplan, maar juist om een goede verankering in bestaande processen. De keuze voor zaden en planten raakt immers ook aan ruimtelijke ordening, klimaatadaptatie, blauwgroene dooradering, ecologie, inkoop en aanbesteding. 

Vanuit het perspectief van een genetisch inheemse vegetatie zijn er naar onze mening enkele aandachtspunten die in een beleidskader voor het herstel van biodiversiteit niet mogen ontbreken.

Begin bij behoud 

Bij het herstel van biodiversiteit ligt de nadruk al snel op het aanleggen van nieuwe vegetaties. Vanuit ecologisch perspectief is het echter minstens zo belangrijk om bestaande waardevolle vegetatie te behouden. Een bestaande vegetatie kan een grote ecologische en genetische waarde vertegenwoordigen die niet eenvoudig opnieuw kan worden opgebouwd. Een bloemrijke berm, een oude houtwal of een schrale graslandvegetatie kan het resultaat zijn van tientallen of zelfs honderden jaren ontwikkeling. Het vervangen daarvan door een nieuw ingezaaid mengsel kan daarom juist een achteruitgang betekenen. 

Het is zeer waardevol als jouw beleid allereerst de bestaande ecologische en genetische waarden herkend én beschermd; aanleg en herstel komen pas in beeld wanneer behoud en aangepast beheer onvoldoende zijn. 

Kijk naar de juiste plant op de juiste plek 

Jouw beleid wordt sterker wanneer je niet alleen kijkt naar het aantal soorten of het oppervlakte aan vegetatie, maar naar de samenhang tussen soorten en hun leefomgeving. Welke vegetatie zich op een locatie kan ontwikkelen, wordt bepaald door een samenspel van factoren, zoals bodemtype, voedselrijkdom, vochtbeschikbaarheid, grondwaterstand, zuurgraad, beheer en landschappelijke ligging. Soorten staan niet los van hun omgeving, maar maken deel uit van het lokale ecosysteem. Een duurzame vegetatieontwikkeling vraagt daarom om keuzes die aansluiten bij de natuurlijke omstandigheden en ecologische relaties van die locatie. 

Ook het landschapstype waarin de locatie ligt is relevant. De hydrologie, geomorfologie en historische ontwikkeling van een gebied vormen samen de context waarin vegetaties zich ontwikkelen. Een vegetatie die ecologisch passend is in een beekdal, stelt heel andere eisen dan een vegetatie in een droog zandlandschap. Een zadenmengsel dat op papier uit uitsluitend genetisch inheemse soorten bestaat, is daarmee niet automatisch ecologisch passend voor iedere locatie.

Kijk ook naar structuur en functie 

Een gevarieerde vegetatie met verschillende hoogtes, groeivormen, bloeiperioden en ontwikkelingsstadia biedt andere mogelijkheden voor insecten, vogels en andere organismen dan een vegetatie die vooral uit één uniforme laag bestaat. Het is daarom relevant om bij inrichting niet alleen te sturen op soortenlijsten, maar ook op een gevarieerde en samenhangende vegetatiestructuur. Een lange bloeiboog, verschillende vegetatielagen en ruimte voor natuurlijke ontwikkeling kunnen ervoor zorgen dat gedurende een groter deel van het jaar voedsel, beschutting en voortplantingsmogelijkheden aanwezig zijn.

Genetische herkomst is meer dan een etiket

Zodra genetisch inheems materiaal onderdeel wordt van jouw beleid, is het belangrijk om duidelijk te maken wat de gemeente daar precies mee bedoeld. De termen ‘inheems’, ‘autochtoon’, ‘lokaal’ en ‘regionaal’ worden vaak door elkaar gebruikt, maar betekenen echt iets anders: een Margriet is een inheemse plant in Nederland, maar komt van nature maar in enkele regio’s voor, onder specifieke lokale groeiomstandigheden. Aan deze ecologisch waardevolle informatie wordt volledig voorbij gegaan als het materiaal uit bijvoorbeeld Oost-Europa wordt gehaald. Voor de uitvoering is daarom duidelijkheid nodig over de gewenste herkomst van de zaden en planten en over de manier waarop die herkomst aantoonbaar wordt gemaakt. 

Een beleidsplan kan waarde toevoegen door niet alleen eisen te stellen aan de soorten die worden toegepast, maar ook aan de herkomst van het gebruikte materiaal. Daarmee voorkom je dat termen vrijblijvend gebruikt en geïnterpreteerd kunnen worden. 

Tegelijkertijd vraagt dit om realisme: genetisch inheemse zaden en planten zijn niet voor iedere soort en in iedere toepassing in onbeperkte hoeveelheden beschikbaar. Ook is het geen doel op zich om alleen maar gebruik te maken van genetisch inheems materiaal. De gewenste herkomst moet passen bij de soort, het landschap, de standplaats en de functie van de vegetatie. Ook genetische diversiteit binnen populaties verdient aandacht. Een te beperkte genetische basis kan de veerkracht van een populatie juist beperken. 

Beleid vraagt daarom om een zorgvuldige afweging tussen gebiedseigenheid, genetische diversiteit, beschikbaarheid en de ecologische functie van het plantmateriaal. Daarmee laat je zien dat niet iedere situatie dezelfde oplossing kent.

Denk in ecosystemen, niet in losse soorten

Planten hebben complexe ecologische relaties met insecten, vogels, zoogdieren, schimmels en bodemorganismen. De waarde van genetisch inheemse vegetatie zit niet alleen in het behoud van plantensoorten en hun genetische variatie, maar ook in de relaties die deze planten onderhouden met andere organismen.

Een beleidsplan kan deze relaties versterken door bij de inrichting en het beheer van de openbare ruimte niet alleen naar de vegetatie zelf te kijken. Een plant die een waardplant is voor een bepaalde vlinder, heeft een grotere ecologische waarde dan een plant die uitsluitend vanwege haar uitbundige bloei wordt gekozen. Hetzelfde geldt voor planten die voedsel leveren aan insecten of vogels, structuur bieden voor overwintering of bijdragen aan een gevarieerde bodemgemeenschap.

Die ecologische waarde ontstaat niet slechts door de afzonderlijke soorten, maar ook door de verbindingen tussen plekken waar deze soorten voorkomen. Bermen, oevers, bomenrijen, singels en andere groenstructuren functioneren als verbindingsroutes of stapstenen tussen grotere leefgebieden. De benodigde afstand en kwaliteit van deze verbindingen verschillen echter per soort, landschap en type vegetatie. Stuur met jouw beleid op functionele ecologische verbindingen en netwerken.

Een beleidsplan kan de ecologisch relaties versterken door bij de inrichting en het beheer van de openbare ruimte niet alleen naar de vegetatie zelf te kijken.

Beheer bepaalt uiteindelijk het resultaat

De keuze voor genetisch inheems materiaal is slechts het begin. Het uiteindelijke ecologische resultaat wordt in grote mate bepaald door het beheer dat wordt toegepast. Een vegetatie die is aangelegd om de biodiversiteit te herstellen, vraagt om een ander beheer dan traditioneel gazon. Maaifreqentie, maaimoment, maaimachines, bodemverstoring en afvoer van maaisel hebben allemaal invloed op de ontwikkeling van de vegetatie en de dieren die daarvan afhankelijk zijn. 

Beheer vraagt om deskundigheid, tijd en continuïteit. Juist daar staat groenbeheer in veel gemeenten onder druk door bezuinigingen, reorganisaties en een tekort aan ecologisch geschoold personeel. Tegelijkertijd kan een andere manier van beheren ook financiële kansen bieden. Intensief gemaaide grasvelden en bermen kunnen in sommige situaties worden omgevormd naar extensiever beheerde vegetaties, waardoor minder maaibeurten nodig zijn en tegelijkertijd ecologische winst kan worden geboekt. 

Daarbij is het belangrijk om niet uitsluitend voor te schrijven welke handeling een aannemer moet uitvoeren. Een beleidsplan biedt ruimte om te sturen op het gewenste ecologische resultaat. Wanneer uitvoerders worden beoordeeld op de kwaliteit die zij daadwerkelijk realiseren, ontstaat meer ruimte voor vakmanschap. 

Ook medewerkers binnen de gemeentelijke organisatie moeten voldoende kennis hebben om ecologische keuzes te kunnen maken en te herkennen wanneer een standaardoplossing niet passend is. Scholing van uitvoerend personeel kan daardoor niet alleen de ecologische kwaliteit verbeteren, maar ook het eigenaarschap en de betrokkenheid bij het openbaar groen versterken.

Gebruik inkoop en aanbesteding als hefboom

De ambities in het beleidsplan worden pas werkelijkheid wanneer ze doorwerken in de dagelijkse praktijk. Inkoop en aanbesteding zijn daarom belangrijke instrumenten om de biodiversiteitsdoelen daadwerkelijk te realiseren. 

Als genetische herkomst van belang is, moet dat niet pas tijdens de uitvoering ter sprake komen. Het moet al worden meegenomen in de formulering van opdrachten, bestekken en beoordelingscriteria. Denk daarbij aan aantoonbare herkomst van het plantmateriaal, bewezen deskundigheid van de uitvoerder en de wijze waarop ecologische kwaliteit wordt gemonitord. Hoge, duidelijke en realistische ecologische eisen kunnen de markt uitdagen om kennis en kwaliteit te ontwikkelen. Dit komt het best tot zijn recht wanneer bij het gunnen van de opdracht niet alleen de prijs, maar vooral de ecologische kwaliteit en deskundigheid van de uitvoerder zwaar meewegen.

Zoek de verbinding met andere beleidsvelden

Het herstel van biodiversiteit wordt nog te vaak gezien als een afzonderlijk groenonderwerp, terwijl de juiste vegetatie bijdraagt aan veel meer gemeentelijke doelstellingen. De verbinding met klimaatadaptatie ligt voor de hand. Een goed ontwikkelde vegetatie kan bijdragen aan waterberging, verkoeling en een klimaatbestendige inrichting. Ook met waterbeheer, ruimtelijke ordening, natuurinclusieve bouw, gezondheid en recreatie zijn er duidelijke raakvlakken. Daarmee ontstaat niet alleen inhoudelijke meerwaarde, maar ook een kans om biodiversiteitsherstel op meerdere plekken in de gemeentelijke organisatie te verankeren. 

Wanneer biodiversiteit aantoonbaar bijdraagt aan meerdere beleidsdoelen, kunnen ook andere programma's en investeringsopgaven onderdeel worden van de financiering. Het ecologische doel moet dan wel vanaf het begin onderdeel zijn van de afweging. Anders bestaat het risico dat het herstel van biodiversiteit uiteindelijk alleen wordt meegenomen wanneer er toevallig ruimte of budget overblijft.

Maak duidelijk wie waarvoor verantwoordelijk is

Jouw ambitie voor genetisch inheemse vegetatie werkt alleen wanneer duidelijk is wie binnen de organisatie verantwoordelijk is voor de vertaling ervan naar ontwerp, uitvoering, beheer en inkoop. Het risico bestaat anders dat ecologische uitgangspunten wel in beleid worden opgenomen, maar in projecten en beheerpraktijk verloren gaan. Het is daarom belangrijk om verantwoordelijkheden, beslismomenten en kwaliteitscriteria vooraf vast te leggen en de uitvoering niet afhankelijk te maken van de aanwezigheid van één inhoudelijk deskundige medewerker.

Maak ruimte voor bewoners en de verandering van het straatbeeld

Ecologisch beheer verandert het uiterlijk van de openbare ruimte. Extensief beheer in de openbare ruimte wordt door een ecoloog gezien als winst, maar bewoners kunnen het ervaren als slecht onderhouden. Het creëren van draagvlak en goede communicatie met bewoners is een belangrijke voorwaarde voor de maatschappelijke slagingskans. Het helpt wanneer bewoners begrijpen waarom een bepaalde vegetatie wordt aangelegd en waarom het beheer anders wordt uitgevoerd. Zichtbare uitleg, voorbeeldlocaties en het delen van resultaten helpen om de verandering van het straatbeeld te verbinden aan het grotere verhaal van biodiversiteitsherstel. Betrek bewoners vroegtijdig bij de inrichting, het beheer en het volgens van de ontwikkeling van de vegetatie en de toename van insecten, vogels en andere dieren.

Monitor niet alleen wat er wordt aangelegd

Een laatste aandachtspunt is monitoring. Bij projecten wordt nog regelmatig vooral gekeken naar de uitvoering: hoeveel hectare is ingezaaid, hoeveel bomen zijn geplant of hoeveel bermen worden extensief beheerd. Zulke gegevens zijn nuttig, maar vertellen nog niet of biodiversiteit daadwerkelijk herstelt. Een ecologisch systeem heeft tijd nodig om zich te ontwikkelen. Een nieuw ingezaaide vegetatie kan in het eerste jaar heel anders ogen dan vijf of tien jaar later. Bovendien zegt het aantal plantensoorten niet alles over de kwaliteit van het ecosysteem. Ook insecten, vogels, bodemleven en andere organismen zijn relevante indicatoren.

Het is daarom waardevol om vooraf vast te leggen welke verandering het beleid daadwerkelijk wil bereiken. Een nulmeting kan vervolgens inzicht geven in de uitgangssituatie. Door gedurende meerdere jaren dezelfde indicatoren te volgen, ontstaat zicht op de ontwikkeling en kan het beheer waar nodig worden aangepast. Daarmee wordt monitoring onderdeel van een lerende beleidscyclus. Niet iedere locatie zal zich ontwikkelen zoals vooraf gedacht. Juist daarom is het belangrijk dat beleid ruimte laat om op basis van ecologische kennis en monitoring bij te sturen.

Aandachtspunten