Het Jakobskruiskruid juicht geel in de bermen. Insecten vieren feest in de bloemenzee, maar in de mensenwereld staan liefhebbers en haters recht tegenover elkaar. Portret van een oer-Hollands bloemetje. 

Door Jantien de Boer in Leeuwarder Courant 

Het Jakobskruiskruid viert feest. Kijk alleen maar naar de knallende gele bermen van de Sintrale As in Noordoost-Friesland. Vergeleken met 1975 komt de plant in ons land nu bijna twee keer zoveel voor. Maar niet iedereen is daar blij mee. ’Schaam je, amateur’, schrijft ene Arja op een internetforum onder een artikel waarin deze auteur stelt dat er alom Jakobskruiskruidfabels rondgaan.

Ook de Libelle is bezorgd. ’Dit moet je weten als je een huisdier hebt’, schreef het blad vorige maand. ’Merk je dat er Jakobskruiskruid in je tuin groeit? Trek dit er dan met een handschoen uit.’ Jakobskruiskruid is altijd goed voor discussie, maar over één ding is iedereen het eens: de plant is giftig en kan leverschade bij koeien en paarden veroorzaken. In het weiland eten dieren er netjes omheen, maar als hij gedroogd in het hooi terechtkomt, krijgen ze het kruid ongemerkt binnen. Om ellende te voorkomen doet de provincie Fryslân daarom nu voor het tweede jaar een proef met de elektrische bestrijding van de plant. Langs de N31 en de N351 jaagt een nieuwerwetse machine 8000 volt door de gele bloeiers, zodat de zaadpluizen niet kunnen overwaaien naar rondom gelegen weilanden. De kans dat de plant zich in modern grasland met een dichte zode nestelt, is overigens nihil. Maar in paardenweides, met veel open plekken, kan dat wel. Jakobskruiskruid doet het goed op open zandgrond en op verstoorde, oftewel omgewoelde, kleigronden in bermen en industrieterreinen.

Op zulke woeste plekken, waar andere planten nog niet kunnen leven, maakt het de weg voor andere soorten vrij. Het wortelt snel, beschermt en bedekt de bodem, en verdwijnt weer als de grond is hersteld en andere planten hun kans pakken. ’Jakobskruiskruid is geen tiran maar een soort ecologische EHBO’er’, schrijft kenner Esther Hegt uit Munnekeburen daarom op haar website Jakobskruiskruid.com. Twintig jaar geleden begon ze zich in alle herrie rondom de plant te verdiepen. Na alarmerende berichten uit Groot-Brittannië, waar in 2002 zo’n 6500 paarden door vergiftiging zouden zijn overleden, was ze bang voor de gezondheid van haar paarden en besloot ze wetenschappelijke informatie te verzamelen en te bewaren.

Gaandeweg ontdekte ze dat de plant veel minder een probleemsoort is dan mensen denken. Het verhaal over alle dode Engelse paarden bleek op zijn zachtst gezegd hoogst onbetrouwbaar. En ook in Nederland is het moeilijk aan te tonen waar een eventueel leverprobleem van een paard of koe vandaan komt. Komt het van aangeboren afwijkingen, leverabcessen, bacteriën of parasieten of inderdaad van jakobskruiskruid in het hooi? Geen mens die het weet.

Ondertussen, ver van alle rumoer in vergaderzalen en op internetfora, is het een feest langs de wegen. Als je heel even gaat zitten in de bloeiende gele zee langs de Sintrale As bij Noardburgum, word je bijna overweldigd door al het gezoem en gefladder. Meer dan 150 Nederlandse insectensoorten gebruiken het Jakobskruiskruid als voedselplant. Het gaat om 32 soorten bijen, 38 soorten zweefvliegen en 38 soorten vliegen. Ook 27 dagvlinders, waaronder negen ernstig bedreigde soorten, profiteren van de nectar. Voor al die dieren is het Jakobskruiskruid, juist in gebieden waar verder weinig anders bloeit, van levensbelang. En de zaden? Een plant kan tussen de 50.000 en 200.000 zaden produceren, meldt de Vlinderstichting. En al die zaden worden vooral in augustus via de wind verspreid.

Maar als je de pluizen honderden meters ver ziet zweven, zijn ze vaak al leeg. Vrijwel alles valt binnen 5 meter van de plant en op een afstand van 25 meter is de zaadverspreiding volgens de Vlinderstichting al verwaarloosbaar. Als veilige marge kan dan ook een afstand van 50 meter worden aangenomen. En de Libelle die schrijft dat je, voor de veiligheid van je hond of kat, de planten met een handschoen uit je tuin moet verwijderen? Nergens blijkt uit onderzoek dat huisdieren aan Jakobskruiskruid zijn doodgegaan. En het is ook niet slecht voor je gezondheid als je de plant met je blote hand aanraakt. Je huid kan, als je pech hebt, hooguit allergisch reageren. Maar dat is natuurlijk geen sterk verhaal.