Biodiversiteit floreert bij variatie. Variatie in structuur, soorten, beheer en microklimaten zorgt voor een rijker leefgebied voor flora en fauna. Door afwisseling aan te brengen in hoogte, begroeiing en beheermaatregelen, creëer je kansen voor verschillende soorten en vergroot je de weerbaarheid van het ecosysteem. 

Op veel plekken in Nederland liggen kansen voor herstel van de natuur. Toch blijkt het in de praktijk vaak lastig om daar daadwerkelijk ruimte voor te maken. ‘Nederland is zó efficiënt en strak ingericht, dat de speelruimte voor natuur minimaal is geworden,’ zegt Lieveke Crombach, projectleider Natuurinclusief bij De Vlinderstichting. Samen met Stichting Steenbreek zet ze zich in voor het herstel van biodiversiteit. Hun aanpak? Werken aan een gevarieerder landschap waarin planten, dieren en mensen weer samen kunnen leven. 

Crombach geeft regelmatig lezingen over biodiversiteit; een onderwerp dat steeds vaker ter sprake komt, maar ook steeds abstracter wordt. ‘We horen het woord zó vaak, dat het bijna een loze term aan het worden is.’ Daarom laat ze in haar presentaties vaak een confronterende animatie zien: een scherm vol motten in allerlei soorten en kleuren verandert langzaam in een vrijwel leeg beeld – slechts enkele motten blijven over. ‘Weten dat 75 procent van de insecten verdwenen is, is één ding. Maar het voor je zien? Dan dringt het pas echt door.’

Wat is biodiversiteit nu echt?

‘Biodiversiteit is de verscheidenheid aan leven,’ legt Crombach uit. ‘Dat gaat niet alleen over het aantal soorten dat er bestaat, maar ook over de genetische variatie binnen soorten én over de verschillende landschappen waarin al dat leven samenkomt. Samen vormen ze ecosystemen: complexe netwerken waarin planten, dieren, micro-organismen en mensen met elkaar verweven zijn.’

Planten vormen de basis van elk ecosysteem. Ze zetten zonlicht om in biomassa – bladeren, zaden, nectar – die voeding bieden aan herbivoren zoals rupsen, kevers en muizen. Deze worden op hun beurt weer gegeten door roofdieren. ‘Elke laag is afhankelijk van de vorige,’ vertelt ze. ‘Als de onderste laag, de insecten, in aantallen én soorten afneemt, heeft dat een domino-effect naar boven. En dat is precies wat er nu gebeurt: ecosystemen storten langzaam in omdat de fundamenten wegvallen.’

Eentonige landschappen, kwetsbare natuur

De oorzaak? ‘Door grootschalige landbouw, verstedelijking en strak groenbeheer is veel natuurlijke variatie verdwenen. We zien dat direct terug in de afname van soorten – en dat heeft grote gevolgen,’ zegt Crombach. ‘Een eentonig systeem heeft weinig veerkracht. Het kan slecht omgaan met extremen zoals droogte, overvloedige regenval of plaagdruk. Dat maakt onze natuur én onze samenleving kwetsbaar.’

Herstel is mogelijk

Gelukkig is herstel mogelijk als we het landschap opnieuw gaan inrichten met meer oog voor ecologie. Experts werken met een praktisch hulpmiddel, de zes V’s: voedsel, voortplanting, veiligheid, vocht, variatie en verbinding. Als deze elementen aanwezig zijn, kunnen soorten zich vestigen, voortplanten en overleven. 

‘Je kunt die zes V’s op verschillende schaalniveaus toepassen: in tuinen, in het openbaar groen, of in het buitengebied. Door een natuurlijke opbouw in beplanting – van bomen en struiken tot takkenrillen en kruidenlagen – ontstaat er variatie en verbinding in structuur, schuilplekken, voedselbronnen, zon en schaduw. Dit zorgt ervoor dat verschillende soorten kunnen gedijen én zich kunnen verplaatsen naar andere gebieden.’ 

Ook beheer speelt een belangrijke rol. ‘Bijvoorbeeld door gefaseerd maaibeheer toe te passen, waarbij niet alles tegelijk wordt gemaaid. Zo behoud je planten in verschillende groeistadia, verleng je de bloeiperiode en ontstaat er meer structuur en variatie. Dat komt talloze soorten ten goede.’ 

Een oproep tot actie 

Crombach benadrukt dat iedereen kan bijdragen aan biodiversiteitsherstel, of je nu een tuin hebt of verantwoordelijk bent voor het beheer van een groter gebied. ‘We moeten anders gaan kijken naar onze omgeving. Niet als iets wat netjes en controleerbaar moet zijn, maar als een levend systeem waar ruimte is voor variatie en verbinding.’ Door de zes V’s toe te passen, herstellen we die broodnodige basis voor het leven – en bouwen we aan een veerkrachtiger landschap, waarin mens en natuur weer samen op adem kunnen komen.